Grafika polskich czasopism popularnonaukowych XVIII wieku

Dorota Kamisińska

Abstrakt


W artykule zaprezentowano wyniki badań grafiki dwunastu polskich czasopism popularnonaukowych ukazujących się XVIII wieku w Warszawie, Lwowie i Krakowie. Omówiono charakterystyczne cechy układu graficznego oraz szaty graficznej periodyków, wskazano prototypy europejskie tego typu czasopism oraz źródła pozyskiwania tekstów i ozdobnych elementów typograficznych, a także znaczenie grafiki dla popularyzacji nauki w czasopismach.
Grafika polskich czasopism popularnonaukowych nie była dotychczas analizowana z uwzględnieniem zarówno układu graficznego pisma, jak i jego szaty graficznej. Podjęcie szczegółowych badań z tego zakresu przyczyni się do oceny ewolucji tego typu czasopism od XVIII do XX wieku oraz do wykazania wartości edukacyjnych zawartych w nich ilustracji. W artykule przedstawiono wyniki badań grafiki dwunastu XVIII-wiecznych czasopism, zakwalifikowanych zgodnie z definicją Grażyny Wrony jako polskie czasopisma popularnonaukowe. Do analizy układu graficznego i szaty graficznej zastosowano zmodyfikowany schemat badawczy opracowany przez Wiktora Frantza. Do badań wybrano następujące tytuły prasowe: „Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone” (Warszawa 1758–1761), „Uwagi Tygodniowe Warszawskie” (Warszawa 1768–1769), „Wybór Ekonomicznych Wiadomości” (Warszawa 1770), „Zbiór Różnego Rodzaju Wiadomości” (Warszawa 1770), „Historia Polityczna Państw Starożytnych” (Warszawa 1772), „Pamiętnik Polityczny i Historyczny” (Warszawa 1782–1792), „Magazyn Warszawski” (Warszawa 1784–1786), „Zbiór Tygodniowy Wiadomości Uczonych” (Kraków 1784–1785) „Polak Patriota” (Warszawa 1785–1786), „Zabawy Obywatelskie” (Warszawa 1792–1793), „Dziennik Uniwersalny” (Warszawa 1794), „Praktyka Lekarska” (Warszawa 1795). Polskie czasopisma popularnonaukowe od połowy XVIII wieku służyły upowszechnianiu w społeczeństwie zdobyczy światowej nauki i techniki. Stosowano w nich układ graficzny typowy dla wydawnictw zwartych tego okresu, a także powszechny w Europie materiał drukarski (papier, typ i krój czcionek oraz ozdobniki). Ilustracje miedziorytowe, początkowo nieliczne, stanowiły ważny element objaśniający i dopowiadający w stosunku do tekstu. Ich obecność w „Uwagach Tygodniowych Warszawskich” i „Wyborze Ekonomicznych Wiadomości” oraz „Pamiętniku Politycznym i Historycznym” i „Magazynie Warszawskim” należy zawdzięczać wydawcom: Janowi Ch. Albertrandiemu i Piotrowi Świtkowskiemu – świadomym, że tekst podparty ilustracją techniczną nie tylko wzbogacał stronę wizualną pisma, ale wzmacniał jego wartość edukacyjną.


Słowa kluczowe


grafika prasowa XVIII wieku; polskie czasopisma popularnonaukowe XVIII wieku

Bibliografia


Brisson M.J., Dictionnaire raisonné de physique, Paris 1781.

Chambers E., Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences, London 1728.

Chaunu P., Cywilizacja wieku Oświecenia, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1993.

Dictionnaire encyclopédique du livre, Paris 2002.

Drabczyński M., Zecerstwo, Warszawa 1964.

Fournier P.-S., Manuel typographique utile aux gens de letters, Paris 1764–1765.

Frantz W., Szata graficzna gazety, Kraków 1966.

Harris J., Lexicon technicum or an universal dictionary of arts and sciences, explaining not only the terms of art but the arts themselves, London 1704.

Łomnicka-Żakowska E., Grafika polska XVIII wieku, Warszawa 2008.

Papillon J.-M., Traité historique et pratique de la gravure en bois, Paris 1766.

Priestley J., Experiments and observations on different kinds of air, London 1774–1786.

Siniarska-Czaplicka J., Papier narzędziem badań księgoznawczych, Wrocław 1970, „Studia o Książce”.

Siniarska-Czaplicka J., Znaki wodne papierni Mazowsza: 1750–1850, Łódź 1960.

Szczepaniec J., Drukarnia i księgarnia Piotra Dufoura w Warszawie w latach 1774–1796, Wrocław 1966.

Wrona G., Polskie czasopisma popularnonaukowe w XIX wieku. Ewolucja formy i treści, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2007, z. 2.

Wrona G., Polskie czasopisma naukowe w latach 1918–1939, Kraków 2005.


Pełny tekst: PDF

Refbacks

  • There are currently no refbacks.




Licencja Creative Commons

Artykuły zawarte w RHPP są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe

Rocz. Hist. Prasy Pol. = ISSN 1509-1074 (print), ISSN 2084-8552 (online)